"Dlaczego dziecko gotuje się w mamałydze" -- Aglaja Veteranyi.

Aglaja Veteranyi

Niezwykle rzadko zdarza się, aby twórczość jakiegoś pisarza lub pisarki tak silnie była związana z jej/go własnym życiem, jak Aglai właśnie. Jeszcze rzadziej, po wyrazie twarzy można poznać emocje, które towarzyszyły danemu twórcy w procesie kreacji. 

Gdy zeszłej nocy spacerowałam bez celu po mieścinie, w której mieszkam, równie wzburzona od środka jak wiatr, który szalał wokoło z furią dzikiego zwierza, nie potrafiłam odpędzić od siebie pewnej myśli; właściwie było to raczej rozważanie. Być może zdarza się wam w duchu, np. podczas spaceru, toczyć z samym sobą wewnętrzny dialog, bo kto was zna lepiej, niż wy sami? Tylko w zaciszu własnego umysłu, można zadać sobie pytania, na które nigdy nie udzielilibyśmy odpowiedzi komuś obcemu, a które stale nam towarzyszą, drażniąc nasze nerwy, czy też wywołując całą gamę innych odczuć. Wiem, że tak jest, więc zaprzeczanie nic wam nie da. 

I kiedy tak toczyłam ze sobą tę dziwną dysputę, w pewnym momencie ogarnęło mnie przemożne uczucie -- iluminacją tego nie nazwę, gdyż bardziej przypominało to dotyk czegoś ciepłego, miękkiego, rozkosznie otulającego -- po którym wszystko stało się jasne. Nie wiem czy inni twórcy doświadczają czegoś podobnego, mogę mieć tylko nadzieję, że kiedy wysyłają w świat swoje wiekopomne dzieła, z ręką na sercu mogą przyznać, że oddali część siebie (dosłownie) temu, co spłodzili, nie zaś dla picu czy mamony, tworzyli kolejny produkt uboczny psycho-biotycznego ja, w duchu śmiejąc się z szerokiego audytorium, cmokając z powagą swymi obmierzłymi wargami i kiwając głową z tą schizofreniczną obłudą, która bez względu na kolor i kształt jakiegoś pisuaru, śmie nazywać paszkwil czy tandetę -- dziełem sztuki. Pragnę w to wierzyć, bo nie wyobrażam sobie, że można tworzyć dowolny rodzaj (gatunek) literatury, nie przelewając na papier cząstki siebie. Tylko taki produkt jest wart tego, aby poń sięgnąć, bez względu na koszt, okładkę, reklamę/rozgłos. 

Znam (jako czytelniczka ale nie tylko) wielu pisarzy, którzy poza samą nazwą nie mają w sobie nic z artysty. Współczesność zachłystuje się coraz to nowszymi nazwiskami i tytułami, ale prawda o byciu pisarzem, ba, w.w. artystą, jest dużo bardziej skomplikowana. Osobiście nie wierzę, że każdy jest w stanie napisać książkę (dzieło a nie kolejną makulaturę), namalować obraz czy też stworzyć coś z niczego za pomocą gliny. Nie wierzę również, że prawdziwy talent można odkryć na castingu czy w inszym plebiscycie/konkursie. Ale cóż... Jestem, na to wygląda, w mniejszości. Współczesność bowiem opiera się na -- rzemiośle, które mylnie ubiera się w szaty artyzmu, talentu, wybitności a nawet, w skrajnych przypadkach, geniuszu. To dlatego właśnie pierwsza lepsza mamka, eks-sprzątaczka czy kura domowa, jest nazywana -- pisarką; niewydarzona dziennikarka wpada któregoś ranka na pomysł zostania primabaleriną czy piosenkarką; dziecko, które winno być w szkole, za to tylko że nie fałszuje Niemena (rany, niedobrze mi się robi, jak go słyszę... Kiedyś było inaczej, ale obrzydzili mi go pseudo-muzycy), nagradza się i wpuszcza na salony, zaś aktorzyna odtwarzający główną rolę w pewnym modnym serialu pseudo-medycznym, zostaje okrzyknięty filozofem, guru jakimś co najmniej jak Budda.

To tak jak z "inteligencją". Przez pięć lat studiów, próbowałam uczulić znajomych, nauczyć ich prawidłowego rozumienia tego słowa, ale na próżno. Jakbyśmy mówili do siebie w dwóch różnych językach. Inteligencja to nie to samo, co -- wiedza, moi kochani. Stopnie naukowe, dyplomy, czy nazywanie siebie intelektualistą, jeszcze z nikogo nie uczyniły osoby "inteligentnej". Przez tysiąclecia pojawiały się na świecie jednostki inteligentne, ale nie każda z nich miała ukończone studia, tytuły czy dokonania naukowe na koncie. O wielu nie mamy do dzisiaj pojęcia. Z inteligencją można się tylko urodzić, jest to pierwiastek niewiadomy, jakiś szczególny blask zamknięty w czasami najlichszym opakowaniu; gwiezdny pył (ad: S. Hawking czy Einstein). Może wypłynąć na wierzch z gałęzi, która nie wykazywała nigdy takich predyspozycji, bez względu na czas i miejsce. Myślę, że tak jak w świecie roślinnym, tak też u nas, zachodzi wciąż ów słynny proces ewolucji, z pozoru bezwładnie, ujawnia się w najmniej spodziewanym miejscu, osobie, aby pchnąć nasz gatunek na wyższy poziom. To się naprawdę dzieje, tyle że w natłoku sprzecznych danych, urojonych ambicji, czy inszych geo-politycznych zagrywek, w tym całym szumie informacji, łatwo taką jednostkę przeoczyć. Podobnie jest z "talentem", "darem do tworzenia nowych światów" za pomocą -- wyobraźni. Czy zatem ktoś celowo zasypuje nas tonami krewetek, by w tym wielkim oceanie ukryć te nieliczne z nas jednostki, które mogłoby pchnąć ludzkość na wyższy poziom abstrakcji? Takie mam wrażenie, od dawna. 

Jednym z moich największych marzeń jest móc napisać taką powieść, która w pełni by mnie usatysfakcjonowała. Mnie -- podkreślam, a nie Was (zaraz wyjaśnię, co przez to rozumiem). Jest w tym głębszy sens. Jeśli uda mi się przelać na papier mnie samą, oczywiście w postaci fikcji, ale spleść ją niewidzialną dla was, lecz dla mnie bardzo trwałą nicią osobistych doświadczeń i emocji, wówczas bez lęku będę mogła posłać taką książkę na rynek, ba, walczyć o nią, bez względu na słowa poparcia czy sprzeciwu innych, bo będę miała pewność, że broniąc jej, stoję twardo na tym miejscu, które sama sobie wybrałam. Ostatnie pięć książek, a nie zliczę już ile napoczętych i porzuconych, wciąż nie jestem gotowa. Ale jestem młoda, mam jeszcze na to czas. 

Może się mylę, ale gro pisarzy tworzy jakby na siłę, tworzy coś nie bardzo nawet wiedząc po co i na co. Kiedy czytam ich książki (nie przeczę, że niektórzy potrafią ładnie ubierać w słowa kolejne akapity), to jednak mam uczucie, jakby silili się sami z sobą, składali jakieś metafizyczne strusie jajo, ba, niektórzy nawet sami się do tego przyznają, mówiąc: że męczą jakąś książkę (tzn. piszą), że jest to dla nich spory wysiłek, że najwspanialszy jest dla nich moment, kiedy wreszcie ją skończą. Jakież to przeraźliwie smutne, depresyjne, zahaczające o osobistą tragedię. Czy warto zatem brać do ręki ich książki? Kupować takie "anty-dzieła", męcząc je potem śladem autora w ramach jakiejś subiektywnej pokuty? Skoro on mógł, to i ja się z tym zmierzę, a co mi tam? Przecież samoudręczanie jest także i moją drugą naturą, a co?!

Istnieją jednak wyjątki od tej przeraźliwej większości tworów pseudo-literackich, które w tysiącach egzemplarzy zagracają półki księgarń na całym świecie. Pojawiają się nagle między nami, jak rozbłysk supernowej gdzieś na drugim krańcu znanego nam Wszechświata, czy też ocierając się o nasz błękitny padół, niczym kometa sunąca po nocnym niebie, w ślad za którą rozpruta przestrzeń kryształków lodu, wskazuje nam wyraźną granicę między "dziełem", czymś wyjątkowym a stertą kosmicznych śmieci, które sami, jakże często, tworzymy w tym dziecięcym szale niszczenia wszystkiego, co popadnie. Gdyby było inaczej, to czy właśnie takie wybitne jednostki, tak prędko wypalałyby się od środka, znikały niczym zgaszony wilgotnymi palcami płomień świecy? Nie będę sypać przykładami, ale z pewnością można zaliczyć do takich: Keatsa, Woolf, Plath i Aglaję chociażby. Patrzę na jej drobną twarz i z dreszczem znajduję w jej uśmiechu także mój własny egzystencjalny smutek, z tymże mnie na razie ani w głowie się poddać. Dziwne to jednak uczucie, gdy zliczy się długą listę nazwisk, które odeszły z tego świata na własną prośbę, a przy tym jedyne spośród miliardów zasługiwały na to, aby żyć. Dlaczego tak się dzieje? Nie uwierzę, że ich psychika była ułomna, bo też sama się za taką nie uważam. Niczym komputer wchłaniam dziennie zbyt dużo informacji, nie nadążam za samą sobą, przez to chyba nie mogę też spać i wędruje jak kot ciemnymi ścieżkami. Dlaczego zatem Oni to robią? Nie pytam o ich smutek, natrętną myśl w głowie, którą sama słyszę pięć razy dziennie, ale o "przyczynę". Chyba nigdy tego nie pojmę.... A chciałabym, bo i mnie ten smutek dotyka.

...Jakbym widziała siebie.... Uwielbiam takie kawiarenki...

O książce "Dlaczego dziecko gotuje się w mamałydze", dowiedziałam się ponad rok temu, przy okazji odwiedzin czyjegoś bloga, nie pamiętam już u kogo. Pamiętam za to, że tło dla tej powieści podziałało na mnie jak magnes. Zafascynowana życiem cyrkowym, ale tym urojonym, nie zaś realnym, mając w pamięci serial "Carnivale", przy pierwszej nadarzającej się okazji rzuciłam się nań łapczywie. I nie zawiodłam się. Znalazłam w niej piękno, ale i więcej ukrytego piękna, jak gdyby prawdziwy talent Aglai jeszcze w pełni się nie rozwinął. Piękno to miało wiele odsłon. Oczami wyobraźni, czułam kolory, kształty a nawet ruch, ekspresję postaci, tkwiących na kartach debiutanckiej powieści pewnej rumuńskiej dziewczynki, która do nastu- lat nie potrafiła jeszcze czytać i pisać, która za to znała przemyślne figury i tricki rodziny cyrkowej, dla której miłość miała w sobie więcej goryczy, niż ciemna, parzona kawa z Kolumbii. Miałam ochotę ją przytulić, zapewnić, że nie jest sama na tym świecie, że życie to nie tylko strach przed końcem, że ludzie nie zawsze uciekają od miłości dlatego, że nie potrafią sami jej okazać, że jeśli znajdzie się w sobie dostatecznie dużo sił, upiór nocy nie wydaje się już tak straszny, a nostalgia za tym co minione oraz opuszczonymi w biegu za lepszym życiem krewnymi, zdaje się mniej dokuczliwa, kiedy komuś zaufamy, choćby na przekór nam samym.

Tak jak w powieści, tak i w rzeczywistości, Aglaja wyemigrowała z rodzicami na Zachód i poprzez niezliczone miasta, miasteczka i wsie, wędrowała bez końca po obrzeżach tego, co Wy, zwyczajni ludzie, nazywacie życiem. Jak kot, jedną nogą na tym świecie, drugą gdzie indziej; tylko gdzie? Aglaja musiała znosić niewygody, samotność, gorzki posmak wolności, która z wolnością miała tylko tyle wspólnego, iż Ceaucescu już im nie zagrażał. Miała zostać aktorką, lecz nikt nie zadbał nawet o to, aby poszła do szkoły; w krótkie noce lub chwile wyrwane w biegu, razem z przyszywaną siostrą (córką jej ojca z innego związku) tworzyła wciąż na nowo coraz to wymyślniejsze wersje pewnej opowiastki, od której wziął się tytuł danej książki i chociaż słowa tego dziecka płyną do nas w prosty, bezpretensjonalny sposób, tak iż czyta się tę książkę bez przerwy, nie licząc minut ani godzin, stale towarzyszy człowiekowi wrażenie, że rozmawia z samym sobą, tylko znacznie starszym; z kimś kto wie więcej, bo dłużej i więcej przeżył... I tyle w tym inteligencji, oryginalności, talentu, iż człowiek wzdycha porównując siebie do autorki (Czy uda mi się kiedyś tak szczerze nakreślić jakąś postać i historię?). 

Cóż wam mogę powiedzieć ponad to, co już napisałam? Musicie przeczytać tę książkę, koniecznie. Nie ręczę jak na nią zareagujecie, to mocna rzecz, ale jestem pewna, że zostanie z wami na długie lata, tak jak sama autorka, wzór i ostrzeżenie zarazem. Dla mnie Aglaja Veteranyi jest autentyczna do szpiku kości, jest i zawsze będzie prawdziwą artystką, której imię nigdy nie rozmyje się na tle tumultu milionów innych nazwisk. Celowo nie porównuje jej do klasyków, gdyż mamy w jej osobie do czynienia z novum, które jest pewnego rodzaju znakiem czasu i konkretnych doświadczeń. Dla mnie osobiście, pod względem talentu i zawzięcia, jest wzorem do naśladowania. Nie każdy wszak byłby w stanie, nie posiłkując się żadną wiedzą, rodzinną tradycją czy przekazaną w genach ambicją, zauważyć, że czegoś mu (= wiedzy) brakuje. Nie każdy byłby w stanie z pół-alfabety stać się pisarzem w zupełnie obcym języku (niemieckim), tak iż z gminu powędrował na salony i deski teatru całej Europy. To po czymś takim, poznać można tę iskrę, która świeci krótko, ale jakże jasno na tle gwiezdnych konstelacji. Staram się nie myśleć o tym, że 3 lutego 2002r. wybrała za miejsce swego spoczynku wodę, tak jak ja, marzę kiedyś w odległej przyszłości... Zbieram za to kawałeczki jej istnienia z sieci, układając je w nowy wzór i czytam je wciąż od nowa, do czego i was zachęcam jeśli cenicie prawdziwe piękno, a nie błyszczącą tandetę, o której wszyscy prawią wokoło. A kto nie ma możliwości przeczytania tej książki, ciężko ją dostać w sklepie, zachęcam do wysłuchania audiobooka, który mam i mogę przesłać, więc jakby co proszę pisać na maila (znajdziecie go w moim profilu* bloga). :)

TUTAJ znajdziecie ciekawą recenzję kolejnej książki Aglai. Polecam :) 

A poniżej... Hm, jakby to nazwać: trailer przedstawienia teatralnego na podstawie mamałygi? (po niemiecku) ;D 

 

|

|